На 8 Септември повторно ќе ги извадиме знамињата. Ќе ја слушнеме химната, ќе има честитки, говори, фотографии и пораки за татковината. За еден ден ќе се потсетиме дека пред 35 години граѓаните на референдумот кажаа „да“ за независна и суверена Македонија.

И тоа „да“ не било мала работа. Било одлука зад која застанале повеќе од 95 отсто од оние што гласале. Одлука со која една генерација ја презела одговорноста да создаде држава и да ја води низ време во кое ништо не било сигурно. Референдумот, декларацијата за сувереност, Уставот, мирното повлекување на ЈНА, меѓународното признавање, членството во Обединетите нации, кризите, конфликтот во 2001 година, Охридскиот рамковен договор, долгите европски интеграции, Преспа и НАТО – сето тоа е дел од патот што го поминавме.

Но, 35 години подоцна, можеби е време да си поставиме едно понезгодно прашање.

Што направивме со државата откако ја добивме?

Не како политичари. Не како партии. Не како навивачи на едната или другата идеологија. Туку како граѓани.

Зошто независноста не завршува со референдумот. Таа не завршува ниту со прогласување на државата, ниту со меѓународното признавање. Независноста е секојдневна работа. Таа се гледа во тоа дали институциите функционираат и кога никој не ги гледа, дали јавните пари се трошат одговорно, дали законот важи еднакво за сите и дали граѓанинот има чувство дека државата постои и за него, а не само за оние што имаат функција, врски или моќ.

Тука некаде почнува и нашето најголемо недоразбирање со зборот патриотизам.

Кај нас патриотизмот често е гласен, но ретко е дисциплиниран. Лесно е да се стави знаме на балкон, да се објави порака за татковината и да се напише дека Македонија е вечна. Многу потешко е да не се бара услуга преку партиска книшка. Да не се мести тендер. Да не се краде од државата затоа што „сите крадат“. Да не се фаќа врска за нешто што треба да се добие по законски пат.

А токму таму се мери односот кон државата.

Не во количината на црвено-жолти бои на профилната фотографија, туку во односот кон заедничкото.

Патриотизам е и кога службеникот си ја работи работата без да бара противуслуга. Кога функционерот разбира дека јавната функција не е приватна сопственост. Кога институцијата не е партиски штаб. Кога полицаецот го применува законот без да гледа кој стои пред него. Кога судот е независен и кога администрацијата не се однесува како да му прави услуга на граѓанинот.

И затоа, ако сакаме искрено да зборуваме за патриотизам, мора да зборуваме и за транспарентност.

Зашто нема силна држава таму каде што граѓанинот не знае како се носат одлуките, каде се трошат неговите пари и кој презема одговорност кога институциите ќе згрешат.

Транспарентноста не е бирократски збор за годишен извештај. Таа е прашање на доверба. А без доверба, државата може да има институции на хартија, но тешко дека ќе има институции во кои луѓето веруваат.

Денес често слушаме дека народот е разочаран. И тоа е точно. Слушаме дека младите си заминуваат. Дека граѓаните не веруваат во системот. Дека политиката го јаде општеството. Дека секој нов избор изгледа како нова поделба.

Но, и тука мора да бидеме внимателни.

Да ја критикуваш државата не значи дека не ја сакаш.

Напротив.

Понекогаш најпатриотскиот чин е да кажеш дека нешто не чини. Да побараш одговорност. Да прашаш каде завршиле парите. Да бараш институциите да ја кажат вистината. Да не прифаќаш неправда само затоа што некој што ја прави е „наш“.

Држава не се гради со тоа што сите ќе молчат за да не ја нарушат сликата за неа.

Држава се гради кога граѓаните имаат право да прашаат, институциите имаат обврска да одговорат, а одговорните имаат обврска да понесат последици кога ќе згрешат.

Можеби токму тука треба да го бараме одговорот и на прашањето дали знаеме да се радуваме на Македонија.

Знаеме да се радуваме на успехот на некој наш спортист. Знаеме да се радуваме кога македонското знаме се вее некаде далеку. Знаеме да се собереме кога има голем повод. Но, премногу често ја сакаме Македонија како симбол, а многу помалку како систем на правила во кој треба да живееме сите.

А државата е многу повеќе од симбол.

Таа е болницата во која треба да добиеме лекување. Училиштето во кое треба да учат нашите деца. Судот во кој треба да бараме правда. Општината од која очекуваме услуга. Патот по кој возиме. Институцијата во која влегуваме без да познаваме никого. Буџетот од кој се финансираат јавните потреби.

Ако тие работи не функционираат, тогаш не е доволно еднаш годишно да кажеме дека сме патриоти.

Затоа што љубовта кон државата не треба да биде алиби за нејзините слабости. И критиката на државата не треба да биде доказ дека некој е нејзин непријател.

Можеме истовремено да бидеме горди на 8 Септември и незадоволни од дел од она што се случува денес.

Можеме да ја почитуваме одлуката на генерациите пред нас и да бараме повеќе од генерациите што управуваат со државата денес.

Можеме да ја сакаме Македонија и да бараме подобри институции.

Всушност, тоа би требало да биде најнормалната работа.

По 35 години независност, можеби најмалку ни треба уште една свечена реченица за тоа колку ја сакаме државата.

Повеќе ни треба одговор на едно едноставно прашање: што сме подготвени да направиме за таа држава да биде подобра?

Зашто независноста што ја славиме на 8 Септември не е само спомен од 1991 година. Таа е обврска што ја носиме денес.

И можеби вистинскиот патриотизам почнува токму тогаш кога ќе престанеме да бараме доказ дека другите ја сакаат Македонија и ќе почнеме да се прашуваме што правиме ние за неа.

Не само на празник.

Туку секој ден.

Можеме да бараме промени, а истовремено да бидеме горди на она што како општество сме го постигнале.

По 35 години, можеби е време патриотизмот да го мериме помалку по тоа што го зборуваме, а повеќе по тоа како се однесуваме кон заедничкото.

Треба да направиме да биде држава со која и нашите деца ќе сакаат да се гордеат.

Среќен 8 Септември.

35 години независна Македонија.

Да ја славиме државата – и да ја чуваме така што ќе бараме да биде подобра.

Пишува – Благица Цветкоска – АГТИС