Светскиот ден на реките се одбележува секоја година во последната недела од септември. Настанот, што започна во 2005 година по иницијатива на канадскиот еколошки активист Дејвид Мейн, денес обединува над 100 земји и милиони луѓе низ светот кои преку акции, дебати и кампањи ја истакнуваат важноста на реките и потребата од нивна заштита.

Реките се живите артерии на планетата, предупредувајќи дека загадувањето, прекумерната експлоатација и климатските промени доведуваат до нивно сушење и исчезнување. Според UNESCO, над 2,2 милијарди луѓе во светот денес немаат пристап до безбедна вода за пиење.

Во Македонија, реките имаат огромно значење како извор на пивка вода, ресурс за земјоделство, индустрија и енергетика. Само 2% од територијата е покриена со водни површини, што го прави овој ресурс уште повреден.

Анализата од Националната стратегија за води (2009) покажува дека над 90% од реките се во прва и втора категорија според квалитетот на водата. Но, позитивната слика се менува: урбани и индустриски отпадни води, неконтролирано искористување за наводнување и климатските промени го намалуваат и квалитетот и квантитетот на водата.

Голем дел од заканите се поврзани со изградба на мали хидроелектрани. Во последните 15 години државата има издадено над 400 концесии, дел и во заштитени подрачја како Маврово и Јабланица. Овие интервенции често го менуваат природниот тек на реките, оставајќи цели делници суви.

Дополнителен проблем е фактот што само околу 10% од урбаните населби имаат функционални пречистителни станици, што значи дека отпадните води директно се испуштаат во речните корита. Вардар, Брегалница и Лепенец се меѓу најзагадените сегменти на речната мрежа.

Климатските промени и иднината на реките. Научните предвидувања не се охрабрувачки. До 2050 година, протокот на реките во Македонија би можел да се намали за 20%, особено во летните месеци. Ова ќе значи уште поголем притисок врз земјоделството и водоснабдувањето, но и врз биодиверзитетот кој зависи од реките.

Македонија е потписник на Орхуската конвенција, која гарантира право на јавноста да биде информирана и да учествува во одлучувањето за проекти што влијаат врз животната средина. Дополнително, како земја што се стреми кон членство во Европската унија, има обврска да ја спроведува Директивата за води на ЕУ, која бара реките да се одржуваат во „добра еколошка состојба“.

Сепак, еколошките организации предупредуваат дека овие принципи честопати се игнорираат. „Се носат одлуки без јавна расправа, а реките се третираат како неисцрпен ресурс,“ велат од Фронт 21/42, организација која години наназад алармира за прекумерната изградба на мали хидроцентрали.

Обележувањето на Светскиот ден на реките е потсетник дека овие водни текови не се само природен ресурс, туку и дел од културното и духовното наследство на народите. Локални иницијативи за чистење, жалби до институциите, јавни расправи и притисок за подобри закони се меѓу најважните алатки за нивна заштита.

Реките се срцето на екосистемите. Колку успешно ќе ги заштитиме денес, толку безбедна вода ќе имаме за идните генерации.