Општините во Северна Македонија имаат можност, но немаат законска обврска да организираат инспекциски служби, што остава простор инспекцискиот надзор на локално ниво да зависи од кадровските и финансиските капацитети и од одлуките на самите општини. Во исто време, правната рамка за инспекторите е оптоварена со неусогласености, а укинат е и системот на лиценцирање на инспекторите.

Ова го покажува новата „Анализа на правната рамка за локален инспекциски надзор“, изработена од Институтот за социолошки и политичко-правни истражувања (ИСППИ) при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје, во рамки на проектот „Локалните инспектори под лупа“, кој го спроведува Институтот за демократија „Социетас цивилис“ – Скопје (ИДСЦС) во партнерство со ИСППИ, со поддршка од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас.

Според анализата, постојната законска рамка дава генерални стандарди за функционирањето на инспекциите, но содржи системски недоследности, терминолошки неусогласености и кадровски дефицити кои ја отежнуваат ефикасноста на локалниот инспекциски надзор.

Општините можат, но не мора да имаат инспекциски служби

Еден од клучните наоди е дека општините имаат законска можност, но не и обврска да организираат инспекциски служби.

Тоа значи дека не постои задолжителен, единствен стандард според кој секоја општина мора да располага со инспекциски служби во определени области. Според анализата, ваквата поставеност влијае врз доследноста на инспекцискиот надзор на локално ниво, бидејќи неговата организација во значителна мера зависи од локалните услови и одлуки.

Анализата како проблем ја издвојува токму потребата од воспоставување минимален стандард за инспекциски надзор, со цел граѓаните во различни општини да имаат соодветен пристап до инспекциски услуги.

Укинато е лиценцирањето на инспекторите

Дополнителен наод се однесува на професионалните стандарди за инспекторите.

Со новиот Закон за инспекциски надзор од 2025 година е укинат системот на лиценцирање на инспекторите. Според наодите пренесени во анализата, денес инспектор станува кандидат кој има потврда за положен испит, без посебно лиценцирање во зависност од видот и сложеноста на инспекциската работа.

Авторите на анализата го отвораат прашањето за професионализацијата на инспекцискиот надзор и препорачуваат преиспитување на укинатиот систем на лиценцирање, со цел да се обезбедат соодветни професионални стандарди за лицата кои вршат инспекциски надзор.

Три закони го уредуваат статусот на инспекторите

Правната несигурност дополнително ја усложнува фактот што статусот на инспекторите е опфатен со повеќе законски прописи.

Според анализата, статусот на инспекторите истовремено е уреден со Законот за административни службеници, Законот за работните односи и Законот за инспекциски надзор.

Ваквата поставеност, според авторите, создава нормативни неусогласености и правна несигурност во практичното функционирање на инспекциските служби.

Ново координативно тело, но без загарантирана улога на локалните инспектори

Новата законска рамка предвидува и нов механизам за координација меѓу инспекциските служби – Колегиум на директори на државни инспекторати.

Целта на ова тело е подобрување на координацијата и соработката меѓу инспекциските служби. Сепак, анализата укажува дека улогата и вклученоста на локалните инспектори во ова тело не се правно загарантирани.

Оттука, соработката меѓу централното и локалното ниво останува област која, според анализата, треба дополнително да се нормативно уреди.

Предлог: задолжителен минимум инспекциски служби во секоја општина

Врз основа на утврдените состојби, авторите на анализата предлагаат воведување законски минимум на задолжителни инспекциски служби во секоја општина.

Предложениот минимум би ги опфатил следните области:

• градежништво;
• комунални дејности;
• животна средина;
• образование;
• транспорт;
• заштита и спасување.

За помалите општини кои немаат доволно финансиски или кадровски капацитети за воспоставување сопствени инспекциски служби, анализата предлага меѓуопштинска соработка и формирање заеднички инспекциски служби.

На тој начин, наместо секоја општина да мора самостојно да обезбеди целосен инспекциски капацитет, би можеле да се користат заеднички ресурси и кадар.

Потребни се појасни правила и посилен локален капацитет

Наодите на ИСППИ укажуваат дека проблемите со локалниот инспекциски надзор не се поврзани само со бројот на инспектори, туку и со начинот на кој е поставена целата правна и институционална рамка.

Отсуството на задолжителен минимум на инспекциски служби, укинувањето на лиценцирањето, преклопувањето на повеќе законски прописи и недоволно прецизно уредената соработка меѓу државното и локалното ниво се дел од прашањата што анализата ги издвојува како потреба за системско уредување.

Затоа, препораките се насочени кон воспоставување минимални стандарди за инспекциски надзор во сите општини, подобрување на меѓуопштинската соработка, преиспитување на системот на лиценцирање и појасно нормативно уредување на односите меѓу локалните и државните инспекциски служби.

Целта е локалниот инспекциски надзор да има појасна правна основа, соодветен кадровски капацитет и еднакви минимални стандарди, без оглед на тоа во која општина се спроведува.