Јавните средби за буџетот на Општина Прилеп за 2027 година се можност граѓаните непосредно да влијаат врз локалните приоритети. Но, за учеството да биде вистински инклузивно, не е доволно средбите само да се организираат — потребно е граѓаните навреме да дознаат за нив и да имаат реална можност да присуствуваат.

Идејата граѓаните непосредно да учествуваат во подготовката на општинскиот буџет е важен чекор кон поотворено, потранспарентно и поодговорно локално управување. Наместо за потребите на населението да се одлучува без доволно консултации, жителите треба да имаат можност да ги посочат проблемите во своите населби, да предложат конкретни проекти и да учествуваат во утврдувањето на приоритетите за следната година.

Сепак, соопштението на Општина Прилеп, со кое се реагира на критиките од политички партии и советници, отвора и едно важно прашање: дали начинот на кој се организираат и најавуваат средбите им овозможува на сите заинтересирани граѓани навистина да учествуваат?

Општината наведува дека поканата била упатена преку медиумите, општинските канали за комуникација и директно до урбаните заедници. Но, за да може јавноста да оцени колку е достапен процесот, потребно е да се знае и кога точно биле објавени поканите, колку време имале граѓаните да се подготват и на кој начин биле известени жителите што не ги следат општинските профили на социјалните мрежи.

Дали неколку часа се доволни за граѓаните да дознаат за средбата?

Денес, објавувањето информации на Фејсбук е брз и едноставен начин за комуникација. Но, објавата на социјалните мрежи не значи автоматски дека информацијата стигнала до сите граѓани. Не секој го следи официјалниот профил на Општина Прилеп, не секој секојдневно користи Фејсбук, а алгоритмите не гарантираат дека објавената информација ќе се појави кај сите заинтересирани жители.

Ако информацијата за јавна средба се објави само неколку часа пред нејзиното одржување, се поставува прашањето дали тоа време е доволно за граѓаните да го организираат својот ден, да се информираат за темата, да подготват предлози и навреме да пристигнат на средбата.

Особено е важно што учеството во буџетските консултации не треба да се сведе само на присуство. Граѓаните треба да имаат време да разговараат со соседите, да утврдат кои проблеми се најважни за нивната населба и да дојдат со конкретни предлози што можат да се разгледаат.

Затоа, покрај прашањето дали поканата била јавно објавена, треба да се постави и прашањето дали била објавена доволно рано и преку доволно различни канали.

Месните заедници треба да бидат активен дел од процесот

Во вакви консултации, посебно значење имаат урбаните и месните заедници. Тие треба да бидат непосредна врска меѓу жителите и локалната самоуправа, место каде што се препознаваат локалните проблеми и се собираат предлози од граѓаните.

Но, се поставува прашањето колку месните заедници денес навистина функционираат како активни канали за информирање и учество. Дали имаат организирани механизми за редовно известување на жителите? Дали поканите се доставуваат до претставниците на заедниците навреме? Дали информациите се истакнуваат на видливи места во населбите?

Поставувањето плакати на прометни и достапни локации, известувањето преку огласни табли, директната комуникација со граѓаните и навременото објавување на општинските канали можат да придонесат до информацијата да стигне и до оние што не користат социјални мрежи.

Не станува збор за избор меѓу Фејсбук и традиционалните начини на информирање, туку за нивно комбинирање. Колку повеќе достапни канали се користат, толку поголема е можноста граѓаните да бидат навреме известени.

Граѓанското учество не почнува со една средба

Граѓанските организации со години работат на подигнување на свеста за значењето на транспарентноста, јавните консултации и учеството на граѓаните во донесувањето одлуки. Меѓу нив е и АГТИС, која низ своите активности придонесува кон отворање на прашањата за граѓанското учество и одговорноста на институциите.

Овие напори покажуваат дека активното граѓанство не се создава преку ноќ. Потребни се континуирано информирање, едукација, доверба во институциите и уверување дека доставените предлози ќе бидат разгледани сериозно.

Затоа, секоја иницијатива за вклучување на граѓаните во подготовката на буџетот треба да се гледа и како можност за понатамошно развивање на културата на учество. Тоа подразбира не само граѓаните да бидат поканети, туку и да им се овозможат услови за квалитетно учество.

Што би значело вистински отворен процес?

За јавните консултации да бидат подостапни и поефективни, Општина Прилеп би можела да воспостави јасни практики:

• Навремени најави: распоредот на средбите да биде објавен неколку дена однапред, а по можност и најмалку една до две недели пред одржувањето.
• Повеќе канали за информирање: општинска веб-страница, Фејсбук, локални медиуми, огласни табли, плакати и директно известување преку месните заедници.
• Јасни информации: секоја покана да содржи место, датум, час, тема на дискусијата и начин на кој граѓаните можат да достават предлози.
• Достапност за сите: да се земат предвид работното време, потребите на повозрасните лица, лицата со попреченост и граѓаните што немаат редовен пристап до интернет.
• Повратна информација: по завршувањето на консултациите да се објави кои предлози биле доставени, кои ќе бидат разгледани и кои се вклучени во буџетот, со образложение за одлуките.

Важно е да се нагласи дека овие предлози не се доказ дека постојните средби биле недоволно организирани. Тие се прашања и можности за унапредување што треба да се разгледаат врз основа на конкретни податоци за начинот на најавување и спроведување на консултациите.

Буџетот треба да биде резултат на учество, а не само на покана

Општина Прилеп има можност процесот на консултации за буџетот за 2027 година да го претвори во практика што ќе се развива и во наредните години. За тоа е потребно да се следи не само бројот на одржани средби, туку и колку граѓани учествувале, од кои населени места доаѓаат предлозите, како се разгледуваат и каков е нивниот конечен исход.

Исто така, корисно би било да се објави календар на сите планирани средби, со датумите на објавување на поканите, како и извештај за пристигнатите предлози и нивното разгледување.

Доколку целта е буџетот навистина да одговори на потребите на граѓаните, тогаш нивното учество треба да биде организирано така што секој заинтересиран жител ќе има реална можност да се вклучи.

Отворената врата е важен почеток, но вистинското учество бара граѓаните навреме да дознаат дека таа е отворена, да можат да влезат и да добијат одговор што се случило со нивните предлози.

Благица Цветкоска – АГТИС