За седум години бројот на првачиња е намален за речиси една петтина. Зад статистиката стојат падот на наталитетот, иселувањето на млади семејства и сè поголемата неизвесност околу животот и работата во земјата. Демографскиот пад веќе се гледа во училиштата, но неговите последици ќе бидат многу поголеми.

Во септември во македонските училишта ќе седнат илјадници деца помалку од пред само една година.

Според најновите податоци на Министерството за образование и наука, бројот на запишани првачиња годинава е за околу 4.900 помал во однос на лани. Уписите сè уште не се завршени, па конечната бројка може да биде нешто повисока, но од МОН проценуваат дека и по дополнителните уписи Македонија ќе има најмалку 3.000 првачиња помалку.

Тоа не е само статистика за образовниот систем.

Тоа е показател дека Македонија влегува во период во кој демографските промени ќе се чувствуваат сè посилно – во училиштата, на пазарот на труд, во пензискиот систем и во локалните заедници.

Речиси 20 проценти помалку првачиња

Официјалните податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека падот е долгорочен.

Во учебната 2018/2019 година во основните училишта биле запишани повеќе од 22.100 првачиња. Во учебната 2025/2026 година бројот паднал на 17.921.

За седум години тоа е намалување од околу 19 проценти.

Трендот не е изолиран случај. Бројот на ученици во основното и средното образование се намалува со години, а последиците се највидливи во општините каде што младото население се намалува најбрзо.

Во Ново Село бројот на првачиња во анализираниот период е намален за околу 72 проценти. Значителен пад има и во Пласница, Дојран, Новаци, Конче, Берово, Центар Жупа и Зрновци.

Но, демографското празнење не е само проблем на малите општини.

Падот се чувствува и во поголемите градови. Во апсолутни бројки, значително намалување на бројот на првачиња е забележано во Скопје, Куманово, Прилеп, Битола и Тетово.

Во Пелагонија, на пример, демографските промени веќе се видливи во повеќе средини. Битола, Прилеп, Ресен и Демир Хисар се соочуваат со процеси на стареење на населението и намалување на бројот на деца.

Празната училница затоа не е изолиран проблем на едно село или една општина. Таа е последица на поширока промена во структурата на населението.

Наталитетот паѓа, но иселувањето ја продлабочува кризата

Бројот на раѓања во Македонија со децении се намалува.

Според Државниот завод за статистика, во 1960 година биле регистрирани 44.095 раѓања. Во 2000 година бројката паднала на 29.308.

Во поновиот период падот продолжува. Во 2020 година имало 19.031 живородено дете, во 2022 година 18.073, а во 2024 година околу 16 илјади.

Во 2025 година биле регистрирани 15.850 живородени деца.

Стапката на фертилитет исто така е ниска. Во 2024 година изнесувала 1,44 живородени деца по жена.

Но, само наталитетот не ја објаснува целата демографска слика.

Кога млади семејства ја напуштаат Македонија, со нив заминуваат и идните родители и нивните деца. Дел од децата на македонски граѓани се раѓаат, растат и се школуваат во странство, па никогаш не стануваат дел од домашниот образовен систем.

Демографскиот експерт и поранешен директор на Државниот завод за статистика Дончо Герасимовски предупредува дека падот на бројот на првачиња не може целосно да се објасни само со намалениот број раѓања.

Според него, неопходно е да се споредат бројот на живородени деца, бројот на запишани првачиња и миграциските движења за да се добие реална слика за тоа колку деца и млади семејства недостигаат во земјата.

Колку навистина луѓе заминуваат?

Ова е едно од најтешките прашања во македонската демографска статистика.

Причината е што административно регистрираниот број на иселени лица не мора да го опфаќа целото население што фактички ја напуштило земјата.

Дел од граѓаните заминуваат без формално да го регулираат својот статус во домашните регистри. Затоа бројките за официјално регистрирана миграција треба да се читаат заедно со пописните податоци, виталната статистика и податоците од државите во кои македонските граѓани се преселуваат.

Токму затоа е важно државата да има единствен и прецизен систем за следење на миграциите.

Без точен одговор на прашањето колку луѓе заминуваат, каде заминуваат и во која возраст, невозможно е да се креира сериозна демографска политика.

Зошто младите заминуваат?

Економијата е еден од најчестите одговори, но не и единствениот.

Младите бараат повисоки плати и подобри услови за работа. Но, важни се и можностите за професионален развој, сигурноста на работното место, квалитетот на здравствените и образовните услуги и перспективата за создавање семејство.

На ова се надоврзуваат и недовербата во институциите, перцепцијата за корупција и партизација, како и чувството дека професионалниот напредок не секогаш зависи од знаењето и способностите.

Тука лежи една од клучните причини зошто мерките за спречување на иселувањето не можат да се сведат само на финансиски стимулации.

Ако млад човек има подобра плата, но нема доверба дека системот е фер, дека правилата важат еднакво за сите и дека може да планира долгорочна кариера, економскиот мотив за заминување останува силен.

Затоа прашањето не е само:

„Колку заработуваш?“

Туку и:

„Каков живот можеш да изградиш со таа заработка?“

Пелагонија како пример за пошироката слика

Пелагонискиот регион е еден од примерите каде што демографските промени можат да се следат низ повеќе показатели.

Во делови од регионот има стареење на населението, намалување на бројот на деца и иселување на млади луѓе.

Битола и Прилеп остануваат најголеми урбани центри во регионот, но и тие не се изолирани од националниот тренд.

Во помалите општини проблемот е уште поизразен: кога ќе се исели една генерација млади, се намалува бројот на нови семејства, а со тоа и бројот на деца.

Последиците потоа се пренесуваат врз училиштата, локалната економија и јавните услуги.

Тоа е модел што може да се види и во други делови на Македонија.

Помалку ученици, а повеќе наставници

Истражувањето на Центарот за граѓански комуникации од 2024 година покажува дека бројот на ученици во основното и средното образование во последната деценија е намален за околу 27.000.

Во средното образование падот изнесува околу 20 проценти, односно околу 17.000 ученици помалку.

Во основното образование намалувањето е околу пет проценти, односно околу 10.000 ученици.

Во две третини од општините е регистриран пад на бројот на ученици.

Во исто време, бројот на наставници во основното образование е зголемен за околу седум проценти.

Ова отвора сериозно прашање за одржливоста на постојната мрежа на училишта.

Но, решението не може да биде само затворање училишта.

За едно мало место училиштето често е повеќе од образовна институција. Тоа е причина семејствата да останат.

Ако училиштето се затвори, а потоа се намалат и превозот, здравствените услуги и другите јавни сервиси, местото станува уште помалку привлечно за младите.

Така се создава демографски круг од кој тешко се излегува.

Помалку жители – помалку деца – помалку услуги – уште повеќе иселување.

Корупцијата и партизацијата не се само политичко прашање

Кога се зборува за иселување, најчесто се зборува за плати.

Но, довербата во институциите е дел од истата приказна.

Истражувањата за довербата на граѓаните во институциите и перцепцијата на корупцијата со години покажуваат сериозен проблем со довербата во јавниот сектор.

За младите тоа може да значи чувство дека правилата не се еднакви за сите, дека вработувањето и напредувањето зависат од политички или лични врски и дека институциите не нудат доволно сигурност.

Тоа не значи дека секој млад човек заминува поради корупција или партизација.

Но, кога овие фактори се комбинираат со ниски плати, ограничени можности и подобри услови во странство, мотивот за заминување станува посилен.

Затоа борбата против корупцијата и професионализацијата на институциите треба да се гледа и како демографска политика.

Што треба да се смени?

Македонија не може да го запре демографскиот пад со една мерка.

Потребна е долгорочна политика која ќе ги поврзе економијата, образованието, здравството, домувањето и институционалните реформи.

Младите семејства треба да имаат можност да обезбедат пристојно домување, стабилна работа и квалитетно образование и здравство за своите деца.

Потребни се и подобри услови за младите да започнат бизнис, да напредуваат професионално и да останат конкурентни без да мораат да ја напуштат земјата.

Но, исто толку важно е вработувањето во јавниот сектор да биде засновано на знаење и професионални критериуми, а не на партиска припадност.

Институциите мора да бидат предвидливи, корупцијата поефикасно санкционирана, а јавните услуги подобри.

И паралелно со тоа, Македонија треба да развие сериозна политика за дијаспората – не само за да испраќа дознаки, туку за да создаде услови дел од иселениците да инвестираат, работат или повторно да живеат во земјата.

Демографијата не чека

Празната училница е само првиот знак.

Денес се намалува бројот на првачиња. Утре ќе има помалку средношколци и студенти. Потоа ќе има помалку луѓе на пазарот на труд, а повеќе лица во пензионерска возраст.

Последиците ќе ги почувствуваат и компаниите што ќе имаат сè поголем проблем да најдат работници, и пензискиот систем кој ќе има сè поголем товар, и општините што ќе се соочуваат со намалена даночна база и помалку жители.

Затоа бројката од 4.900 првачиња помалку не треба да биде само вест за почетокот на учебната година.

Таа е предупредување.

Македонија не губи само ученици.

Ги губи младите луѓе што треба да ја создаваат следната генерација.

Ако државата сака да го промени трендот, мора да создаде услови младите да не гледаат на иселувањето како на единствен пат до подобар живот.

Бидејќи кога една генерација ќе си замине, не се празнат само училниците.

Се празни и иднината на една земја.

Пишува – Благица Цветкоска – АГТИС, Програмски координатор – Владеење на Право – Сектор Транспареннтност и Отчетност