Корупциски скандали што го одбележаа септември – мито, тендери и институционални слабости

Случаи на сомнение за примање поткуп, проблеми во функционирањето на судовите, слабости во јавните набавки и недоволна институционална подготвеност се дел од настаните што ги издвојува „Транспаренси Интернешнл – Македонија“ во септемврискиот „Бистро-Матно“ барометар.

Меѓу „матните“ случаи е приведувањето на владин возач, осомничен дека побарал 1.500 евра за да посредува при вработување на скопјанец како пожарникар. Според информациите наведени во барометарот, осомничениот бил затекнат при примопредавање на 500 евра, како дел од побараната сума.

Во извештајот се посочуваат и проблемите во судството. Судскиот совет констатирал дека судовите во вториот квартал од 2026 година не успеале да го совладаат приливот на нови предмети. Од 269.197 предмети што биле во работа, решени биле 119.782, додека на крајот на периодот останале 149.415 нерешени предмети. Како еден од клучните проблеми е наведен недостигот од судски службеници.

Посебно внимание е посветено и на предметите што застареле по измените на Кривичниот законик во 2023 година. Според податоците цитирани во барометарот, бројот на застарени предмети во Кривичниот суд се зголемил во годините по измените, при што дел од постапките застареле поради промените во законската регулатива.

Државниот завод за ревизија, пак, утврдил слабости во повеќе области. Ревизорите предупредиле на недоволна подготвеност на системот за заштита и спасување, особено во услови на зголемени ризици од шумски пожари, поплави и екстремни временски услови. Констатирани се и недостатоци во стратешкото планирање, координацијата и управувањето со ресурсите.

Во јавните набавки во АД ЕСМ – Скопје биле утврдени слабости во планирањето и спроведувањето на постапките. Ревизијата опфатила 27 постапки во 2024 година, со преземени обврски од околу 143,6 милиони евра. Според наодите, во дел од постапките имало ограничена конкуренција, вклучително и случаи со само една понуда.

Како ризичен пример во јавните набавки е издвоен и тендерот за електрични автобуси. Според истражувањето на Центарот за граѓански комуникации, постапката била повторена трипати во период од 15 месеци. Вредноста на набавката изнесува 60 милиони евра, а избраната понуда не била најниската од доставените понуди.

Во барометарот се наведува и дека повеќе од 70 отсто од жалбите до Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер во 2025 година биле поврзани со молк или непостапување на институциите во законски утврдените рокови.

Од друга страна, меѓу „бистрите“ настани за септември се издвојуваат неколку случаи во кои институциите презеле дејствија по пријави и сомнежи за корупција.

ОЈО ГОКК, по пријава од граѓанин, координирало акција во која било лишено од слобода службено лице од Царинската управа. Според обвинителството, постои основано сомнение дека осомничениот во повеќе наврати побарал и примил вкупно 17.500 евра. Дел од средствата, во износ од 7.500 евра, биле поврзани со договор за јавна набавка.

Во друг случај, Основното јавно обвинителство Скопје повело истрага против инспекторка за храна, осомничена дека побарала и примила 250 евра за да изготви записник со кој би констатирала дека при инспекцискиот надзор не биле утврдени неправилности.

Како позитивен пример во барометарот е наведена и судската постапка против тројца обвинети за фалсификување возачки дозволи. По признавањето вина, првообвинетата, вработена во Министерството за внатрешни работи, била осудена на две години и шест месеци затвор, додека другите двајца обвинети добиле казни од по една година и три месеци.

Септемврискиот „Бистро-Матно“ така опфаќа широк спектар случаи – од конкретни истраги и судски пресуди до системски слабости во институциите. Според „Транспаренси Интернешнл – Македонија“, редовното следење на ваквите случаи има цел да придонесе кон поголема јавна свест за корупцијата и за начинот на кој институциите се справуваат со неа.