Како се собира комуналниот отпад во градот и руралните населени места, колку се ефикасни локалните мерки за справување со дивите депонии и дали институциите доволно транспарентно известуваат за преземените активности и потрошените средства? Овие прашања беа во фокусот на настанот што Локалната акциска група (ЛАГ) „Агро Лидер“ го организираше по повод Денот на руралната жена, на кој беа презентирани наодите од мониторингот за општините Прилеп и Кривогаштани.

Настанот овозможи отворена дискусија за предизвиците во управувањето со отпадот, работата на јавните комунални претпријатија и потребата од поголема вклученост на граѓаните во решавањето на локалните проблеми.

Свои обраќања имаа Дарко Цуцулоски, директор на ЈП „Пелагонија“ – Кривогаштани, и директорот на секторот „Паркови и зеленило“ од Прилеп. Присутните имаа можност да се запознаат со работата на претпријатијата, нивните активности и предизвици, но и директно да постават прашања за состојбите на терен.

Четири мерки што го следат квалитетот на комуналните услуги

Мониторингот на ЛАГ „Агро Лидер“ е дел од циклусот 2026–2027 на Програмата за поддршка на изборните реформи, во рамките на кој осум граѓански организации следат 27 мерки во 16 општини во земјата.

Во Прилеп и Кривогаштани се следат четири мерки: подобрување на системот за собирање комунален отпад, со акцент на редовноста, територијалната покриеност и ефикасноста на услугите, како и спречување и отстранување диви депонии, преку нивна идентификација, чистење и превенција.

Податоците се собираат и објавуваат квартално, а мониторингот не се однесува само на тоа дали се спроведуваат активности, туку и на буџетските средства, јавните набавки, транспарентноста на институциите и учеството на граѓаните.

Овој пристап е важен затоа што квалитетот на комуналните услуги не се мери само преку набавената опрема или бројот на организирани акции за чистење, туку и преку нивната редовност, достапност за жителите и долгорочните резултати.

Погледнете ја Мониторинг матрицата за 2026 година

Кривогаштани: активности за чистење, но предизвици со планирањето и отчетноста

Наодите од мониторингот за Кривогаштани отвораат значајни прашања за начинот на кој се планираат средствата за чистење диви депонии и како јавноста се информира за резултатите.

Според објавената мониторинг-матрица за периодот април–јуни 2026 година, во буџетот на општината нема посебно издвоена ставка за чистење диви депонии. Износот од 150.000 денари во рамките на ставката за комунални сервиси е наменет и за собирање комунален отпад и за чистење диви депонии, без посебно разграничување на средствата за секоја активност. Во планот за јавни набавки, исто така, не се евидентирани набавки конкретно поврзани со оваа мерка.

Мониторингот забележува и дека не постои официјален документ со целосна евиденција и мапирање на дивите депонии. Според информациите добиени од директорот на ЈП „Пелагонија“ на средбата на 3 септември 2026 година, нови локации се идентификуваат на терен, а вонредно чистење се врши двапати месечно на локации во Кривогаштани, Бела Црква, Руфци, Крушеани и Обршани.

Иако се наведуваат конкретни теренски активности, мониторингот за овој период укажува на недостатоци во редовното јавно информирање. На 3 септември ЛАГ „Агро Лидер“ поднела барање за информации од јавен карактер, на кое, според објавените наоди, до крајот на следениот период немало одговор.

Овие наоди не значат дека не се спроведува чистење, туку дека е потребно активностите да бидат подобро документирани, а резултатите редовно достапни за граѓаните. Без прецизна евиденција на локациите, исчистените површини и количините на отстранет отпад, тешко може да се процени колкав е напредокот и дали дивите депонии повторно се создаваат.

Целосните податоци се достапни во мониторингот за дивите депонии во Кривогаштани.

Прилеп: инвестициите во опрема треба да донесат мерливи резултати

Во Прилеп, мониторингот се фокусира на редовноста и територијалната покриеност на собирањето комунален отпад, ефикасноста на услугите и спроведувањето на мерките за спречување и отстранување диви депонии.

Покрај податоците што се следат преку мониторингот, за состојбите во градот важни се и јавно објавените информации за инвестициите во комуналната инфраструктура. Според Општина Прилеп, во јуни 2026 година биле објавени активности за обезбедување 8.318 канти од 120 литри за примарна селекција на отпадот, 126 контејнери од 1,1 кубен метар и набавка на специјализирани возила за собирање отпад.

Овие инвестиции создаваат услови за подобрување на системот, но нивниот ефект треба да се оценува преку конкретни показатели: дали отпадот се собира редовно, дали услугата ги опфаќа сите населени места, дали опремата се користи соодветно и дали се намалува непрописното одлагање отпад.

Особено важно е прашањето за дивите депонии. За да се оцени успешноста на мерките, потребни се редовно објавени податоци за нивниот број, локациите, количините на отстранет отпад и повторното појавување на депониите по завршувањето на акциите за чистење.

Токму затоа мониторингот на ЛАГ „Агро Лидер“ е значаен механизам за следење на локалните мерки и за отворање прашања што се однесуваат на реализацијата, транспарентноста и одговорноста на институциите.

Недостигот од инспектори ја отежнува контролата

Еден од проблемите што се отвори во дискусијата е недостигот од инспекциски кадар, кој ја отежнува контролата на незаконското исфрлање отпад и спроведувањето на казнените мерки. Според последните кажувања, во Општина Кривогаштани нема ниту еден општински инспектор, додека во Прилеп има само еден.

Ваквата состојба отвора прашања за тоа колку ефикасно може да се контролираат критичните локации, да се утврдува одговорноста за создавање диви депонии и да се санкционираат прекршителите. Учесниците посочија дека, покрај чистењето на постојните депонии, потребни се и поредовни контроли, поефикасно казнување, камери на критичните точки и континуирана едукација на граѓаните.

За поцелосна слика, општините треба јавно да ги објават актуелните податоци за инспекциските капацитети, бројот на извршени контроли и изречени казни, како и резултатите од акциите за чистење на дивите депонии.

4,1 милион денари за диви депонии: каде се резултатите?

Едно од прашањата што предизвика интерес кај присутните се однесуваше на средствата од 4,1 милион денари издвоени за чистење диви депонии. Беше побарано појаснување колку депонии се исчистени и колкава површина е опфатена со активностите.

Прашањето ја отвори потребата од појасни и јавно достапни податоци за потрошените средства и постигнатите резултати. Самото издвојување финансиски средства не е доволно за да се оцени успешноста на една мерка. Неопходно е да се знае каде се интервенирало, колку отпад е отстранет, колкава површина е исчистена и дали преземените мерки спречиле повторно создавање диви депонии.

Казнивост, камери и едукација: решението не е само во чистењето

Покрај дискусијата и прашањата од присутните, беа отворени и темите за казнивоста на лицата што непрописно го одлагаат отпадот, поставувањето камери на критични локации и потребата од континуирана едукација и подигнување на јавната свест.

Благица Цветкоска од АГТИС се осврна на потребата од посистематски пристап кон проблемот со дивите депонии, во кој ќе се комбинираат превенцијата, контролата, одговорноста и информирањето на граѓаните.

Поставувањето камери на локации каде што често се создаваат диви депонии беше посочено како една од можните мерки за подобра контрола и утврдување на прекршувањата. Но, за да има ефект, потребни се и соодветно постапување од надлежните служби, примена на законските одредби и санкционирање во случаите кога ќе се утврди прекршување.

Едукацијата е подеднакво важна. Граѓаните треба да имаат јасни информации за правилното одлагање и селектирање на отпадот, распоредот на собирање и начините за пријавување диви депонии. Превенцијата, заедно со контролата и казнивоста, може да помогне во намалувањето на повторното создавање диви депонии.

Во дискусијата учествуваше и Ева, а размената на прашања и мислења ја нагласи потребата од поголема соработка меѓу граѓаните, локалните институции и јавните претпријатија.

Нови канти и возило во Кривогаштани

Дарко Цуцулоски, директор на ЈП „Пелагонија“ – Кривогаштани, ги сподели новините поврзани со набавката на нови канти за селектирање отпад и ново возило.

Овие активности се важни за подобрување на комуналните услуги и создавање услови за поефикасно собирање и селектирање на отпадот. Сепак, неопходно е да бидат проследени со редовна услуга, соодветна покриеност на населените места и информирање на граѓаните за правилното користење на опремата.

Наодите од мониторингот покажуваат дека покрај инвестициите и теренските активности, важно е да постои систем за евидентирање на резултатите и јавно известување за реализираните мерки. Така граѓаните ќе можат да следат дали вложувањата придонесуваат кон подобри комунални услуги и почиста животна средина.

Поголема отчетност и активно учество на граѓаните

Мониторингот на ЛАГ „Агро Лидер“ покажува колку е важно локалните мерки да се следат не само преку планираните активности, туку и преку нивната реализација, транспарентноста на институциите и резултатите што ги чувствуваат граѓаните.

Во Кривогаштани, наодите укажуваат на потреба од попрецизно буџетско планирање, мапирање на дивите депонии и редовно објавување информации за преземените активности. Во Прилеп, мониторингот ја нагласува важноста од следење на редовноста, ефикасноста и покриеноста на комуналните услуги, како и на резултатите од мерките за справување со дивите депонии.

Настанот покажа дека решавањето на проблемите со отпадот бара заедничка одговорност. Јавните претпријатија треба да обезбедуваат функционални услуги, локалните институции да планираат и транспарентно да известуваат за средствата и резултатите, а граѓаните да бидат информирани и активно вклучени во заштитата на животната средина.

Чистењето на дивите депонии е неопходно, но вистинскиот напредок ќе се мери преку тоа дали тие ќе престанат повторно да се создаваат, дали комуналните услуги ќе бидат редовни и достапни за сите и дали јавноста ќе има јасни информации за постигнатото.

Преку мониторингот и јавната дискусија, ЛАГ „Агро Лидер“ ги отвора овие прашања со цел да поттикне поголема отчетност, поефикасни локални услуги и подобри услови за живот во Прилеп и Кривогаштани.