Европски ден на правдата -Македонија меѓу ветувањата за реформи и недовербата на граѓаните

Само 21 процент од граѓаните сметаат дека независноста на судовите и судиите е на добро или многу добро ниво, покажува извештајот на Европската комисија за 2026 година. На денот посветен на правдата, повторно се отвора прашањето дали законот во Македонија важи еднакво за сите.

Правдата е еден од основните столбови на секое демократско општество. Таа не се мери само преку законите што ги носи државата, туку и преку нивната примена, независноста на судиите, професионалноста на обвинителите и можноста секој граѓанин да добие правична одлука без оглед на неговата политичка, економска или општествена моќ.

На 25 октомври, кога се одбележува Европскиот ден на правдата, овие принципи повторно се во фокусот. Но, во Македонија, покрај пораките за независно судство и владеење на правото, останува и прашањето што ги засега граѓаните: дали правдата е подеднакво достапна за сите или довербата во институциите и натаму е сериозно нарушена?

Европски ден на правдата – повеќе од симболично одбележување

Европскиот ден на правдата произлегува од иницијатива на Советот на Европа, во соработка со Европската комисија. Неговото одбележување започнало во 2004 година, со цел правдата да им се приближи на граѓаните, да се зголеми нивната информираност за правата и да се поттикне довербата во судските системи.

Денот е посветен и на граѓанското и на кривичното право, а низ Европа се одбележува преку информативни средби, едукативни активности, симулации на судски постапки и активности со кои јавноста подобро се запознава со функционирањето на правосудството.

Целта не е само да се зборува за правдата, туку граѓаните да разберат како можат да ги остварат своите права и каде да побараат заштита кога сметаат дека тие им се повредени.

Но, правдата не завршува со познавањето на законите. Таа подразбира и институции што постапуваат навремено, непристрасно и транспарентно, како и одговорност кога ќе се утврдат неправилности.

Македонија: ниска доверба и сериозни предизвици за судството

Колкава е довербата во независноста на судството во Македонија покажуваат и податоците од Европската комисија.

Во извештајот за владеење на правото за 2026 година, само 21 процент од општата популација оцениле дека независноста на судовите и судиите е добра или многу добра. Во 2025 година овој процент изнесувал 28. Кај компаниите, оценката за независноста на судството се намалила од 26 проценти во 2025 на 19 проценти во 2026 година.

Како причини за перцепцијата за недоволна независност, граѓаните ги посочуваат можните влијанија и притисоци од Владата и политичарите, додека граѓаните и компаниите укажуваат и на влијанија од економски и други интереси.

Европската комисија нотира дека Македонија продолжува со спроведувањето на Стратегијата за реформа на правосудството 2024–2028, но дека остануваат предизвици поврзани со координацијата меѓу институциите, финансирањето и човечките ресурси. Извештајот ја нагласува и загриженоста за почитувањето на независноста на судството и самостојноста на обвинителството.

Овие показатели не значат дека секоја судска одлука е неправична или дека сите судии и обвинители постапуваат непрофесионално. Тие, сепак, укажуваат на сериозен проблем со јавната доверба, кој институциите треба да го адресираат со конкретни резултати и поголема отчетност.

Пораките за правда и очекувањата на граѓаните

По повод Европскиот ден на правдата, министерот за правда Јетон Шасивари порача дека правдата е темел на правната држава и чувар на слободата и достоинството на секој човек.

Во неговата честитка се нагласува потребата од независно судство, професионално обвинителство и одговорни институции, во кои законот ќе биде над секој интерес, а секој граѓанин ќе има еднакво право на заштита и правично постапување.

Пораката отвора и пошироко прашање: како принципите на независност, непристрасност и одговорност да се преточат во секојдневната работа на институциите?

За граѓаните, правдата не е апстрактен правен поим. Таа е поврзана со времето што го чекаат за да добијат судска одлука, со можноста да ги заштитат своите права, со еднаквиот третман пред законот и со очекувањето дека евентуалните злоупотреби ќе бидат испитани без селективност.

Правдата – стремеж или вредност што недостасува?

Мислењата во јавноста за состојбата со правдата во Македонија се поделени. За едни, правдата останува стремеж кон кој треба да се работи, додека други сметаат дека таа е сериозно поткопана од начинот на кој функционираат институциите.

Обвинителката Лидија Раичевиќ, која се појавува во јавноста и во контекст на кандидатурата за раководител на Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција, укажува на значењето на правдата како вредност без која не може да се унапредува квалитетот на човекот и општеството.

Од друга страна, адвокатот Ванчо Шехтански оценува дека Македонија, според неговото гледиште за состојбата во државата, може само да го одбележува овој ден, без да се исполнат суштинските предуслови за вистинска правда.

Овие различни ставови ја отсликуваат пошироката дебата за тоа дали правосудниот систем успева да ја исполни својата основна функција – да обезбеди еднаква заштита на правата и одговорност пред законот.

Што значи вистинска правда за граѓаните?

Правдата не може да се изгради само со декларации, стратегии и законски измени. За нејзиното функционирање се неопходни независни судии, обвинители кои постапуваат професионално, транспарентни постапки, соодветни кадровски и финансиски ресурси и институции што ќе сносат одговорност за својата работа.

Особено важно е граѓаните да имаат пристап до правна помош, да можат да ги разберат судските постапки и да добијат одлуки во разумен рок. Кога постапките траат предолго, кога одлуките не се доволно образложени или кога постојат сомнежи за селективно постапување, последиците не се ограничуваат само на конкретниот предмет. Се нарушува и довербата во целиот систем.

Затоа, резултатите од реформите треба да се мерат преку конкретни показатели: колку ефикасно се решаваат предметите, дали се почитува независноста на судиите и обвинителите, дали се санкционираат утврдените злоупотреби и дали граѓаните имаат еднаков пристап до правдата.

25 октомври – потсетник за обврската, а не само за вредноста

Европскиот ден на правдата е можност повторно да се потсетиме дека владеењето на правото не се потврдува со свечени говори, туку со секојдневното функционирање на институциите.

За Македонија, предизвикот е пораките за независно и непристрасно судство да станат видливи во практиката, а реформите да донесат мерливи резултати. Ниската перцепција за независноста на судството, нотирана во извештајот на Европската комисија за 2026 година, покажува дека довербата останува сериозен проблем.

Прашањето дали во Македонија има правда не може да се сведе на едноставно „да“ или „не“. Одговорот зависи од тоа дали институциите ќе обезбедат еднаков третман пред законот, навремена и непристрасна заштита на правата и одговорност за секое утврдено прекршување.

Зашто, вистинската правда не е само право запишано во законите. Таа е право што секој граѓанин треба да може да го почувствува и да го оствари во практиката.