По повод 23 Октомври – Денот на македонската револуционерна борба, градоначалникот на Прилеп, Дејан Проданоски, упати честитка до граѓаните, одбележувајќи го празникот со порака за слобода, автономија и независност на македонскиот народ.

Во изјавите за медиумите, Проданоски се осврна и на актуелните инфраструктурни проекти во градот, меѓу кои и најавената целосна реконструкција на спортската сала „Македонија“, за која Владата предвидела околу 180 милиони денари, со очекување објектот да биде ставен во употреба во 2028 година.

Денешната најава повторно ја отвора приказната за еден од најдолготрајните проблеми на Прилеп. По повеќе од три децении од пожарот во 1992 година, салата сè уште не ја врати својата вистинска спортска функција.

Но, зад најавената инвестиција остануваат бројни прашања: зошто објектот со децении пропаѓаше, каква улога имале закупите и нерешените имотно-правни односи и дали со новата реконструкција конечно ќе се обезбедат сите услови за безбедно користење на салата.

Од спортски храм до долгогодишен проблем

Спортската сала „Македонија“ во Прилеп со децении претставува еден од најкомплексните урбани, правни и стопански проблеми во градот. Наместо да биде центар на спортскиот живот, објектот постепено се претвори во симбол на институционална негрижа, нерешени прашања и неисполнети ветувања.

По пожарот во 1992 година, во кој беше уништен голем дел од внатрешноста на салата, објектот повторно беше изграден во 2000 година. Но, и покрај обновувањето, никогаш не ја врати целосно својата основна намена, а според досегашните информации, не доби ниту соодветен технички прием за спортска употреба.

Во меѓувреме, салата беше изложена на пропаѓање, а нејзините простории во различни периоди се користеа и за деловни и магацински активности. Наместо да биде место за ракомет, кошарка, боречки спортови и други спортски активности, објектот постепено ја губеше својата функција, додека прилепските спортски клубови беа принудени да бараат алтернативни простории и да плаќаат за термини во други објекти, вклучително и училишни сали.

Кој управувал со салата и зошто проблемот не бил решен?

Според истражувачките наоди, управувањето со салата низ годините било поврзано со државните институции надлежни за спортските објекти, меѓу кои Јавното претпријатие за стопанисување со спортски објекти, а подоцна и Агенцијата за млади и спорт, чии надлежности денес се во рамки на Министерството за спорт.

Со децентрализацијата и промените во законската регулатива се отвори и прашањето за пренесување на управувањето со објектот на Општина Прилеп. Сепак, долгогодишните нејаснотии околу имотниот статус, закупните односи и можните финансиски побарувања го усложнија процесот.

Во јавноста со години се споменуваа проблеми со катастарската евиденција, нерешени имотно-правни односи и судски спорови со поранешни закупци. Доколку овие проблеми навистина го блокирале преземањето и обновувањето на салата, неопходно е институциите да објават документација со која ќе се утврди што точно го попречувало процесот, кои одлуки биле донесени и кој бил одговорен за нивното спроведување.

Прашањето не е само кој формално бил сопственик или управител на објектот, туку и кој бил задолжен да го одржува, обезбедува и заштитува од пропаѓање.

Закупите и пренамената на просторот

Еден од најконтроверзните аспекти во историјатот на салата е користењето на делови од објектот за деловни и магацински активности.

Според наводите во истражувачкиот материјал, во периодот по обновувањето делови од салата, вклучително и подтрибинскиот простор, помошните простории и надворешните деловни локали, биле давани под закуп на приватни субјекти. Меѓу корисниците имало компании од текстилниот и трговскиот сектор, кои просторот го користеле за производствени активности, складирање текстил, суровини и друга стока.

Таквото користење било оправдувано со потребата од приходи за покривање на трошоците за струја, греење и тековно одржување на објектот. Но, останува суштинското прашање дали комерцијалното користење навистина придонело за зачувување на салата или, напротив, ја оддалечило од нејзината основна спортска намена.

Особено важно е да се утврди дали договорите за закуп содржеле клаузули со кои закупците можеле да ги пребиваат закупнините со средствата што ги прикажувале како вложувања во објектот.

Доколку вакви договорни механизми постоеле, потребно е да се провери колкави средства биле прикажувани како инвестиции, какви градежни зафати навистина биле изведени, дали постоеле соодветни фактури и градежна документација и кој го контролирал квалитетот на работите.

Истражувачкиот материјал укажува и на можни спорови при обидите за раскинување на закупните договори, кога приватните корисници барале надомест за наводните вложувања. За целосно расветлување на ова прашање потребни се самите договори, судските одлуки и финансиските документи.

Без нив не може да се донесе конечен заклучок за оправданоста на побарувањата, но токму овие прашања се важни за да се разбере зошто објектот со години останал надвор од својата основна функција.

Пожарот и прашањето за техничката безбедност

Пожарот во 1992 година беше пресвртница во историјата на салата. Според достапните описи, огнот уништил голем дел од внатрешноста, вклучително и паркетот, трибините, дел од покривната конструкција и спортскиот инвентар.

Особено важно прашање е состојбата на носечката челична конструкција на покривот по изложувањето на високите температури. Ваквите оштетувања не можат да се проценат само врз основа на визуелен преглед или козметичка санација, туку бараат соодветни инженерски испитувања и стручна процена.

Истражувачките наоди отвораат сомнежи дали по пожарот биле извршени сите потребни испитувања и дали постоела документација со која се потврдува конструктивната безбедност на објектот за спортски настани и масовно присуство на публика.

За овие наводи е неопходна потврда преку техничките досиеја, записниците од инспекциските надзори, евентуалните стручни извештаи и документацијата за техничкиот прием.

Пред салата повторно да биде ставена во употреба, мора да се утврди дали нејзината конструкција ги исполнува сите законски и технички услови. Тоа подразбира соодветна процена на носивоста, состојбата на материјалите, покривот и другите конструктивни елементи, како и изработка и спроведување проект за санација и зајакнување доколку е потребно.

Безбедноста на спортистите, посетителите и сите што ќе го користат објектот мора да биде приоритет, а не формалност што ќе се решава на крајот од реконструкцијата.

По раскинувањето на закупите, салата продолжила да пропаѓа

Дополнителен проблем претставува состојбата во која објектот останувал во периодите кога не бил соодветно користен и одржуван.

Според истражувачкиот материјал, по прекинувањето на дел од закупните односи, салата останала без соодветно обезбедување и редовно одржување. Со текот на времето биле забележани оштетувања, кражби на метални делови и инсталации, како и дополнително пропаѓање поради изложеноста на временските услови.

Овие наводи отвораат прашања за тоа кој бил задолжен да го чува државниот имот, дали имало редовни инспекциски контроли и дали институциите презеле мерки за спречување на понатамошното уништување.

Доколку постојат пријави за кражби, оштетување на имотот или неправилности во управувањето, потребно е да се провери како постапувале надлежните органи и дали биле утврдени одговорности.

Децениското пропаѓање на салата не може да се објасни само со недостигот на средства за реконструкција. Потребно е да се утврди и како се управувало со објектот во периодите кога можело да се преземат мерки за негово зачувување.

180 милиони денари и рок до 2028 година – што конкретно е планирано?

По повеќе децении запуштеност, најавата за целосна реконструкција отвора можност спортската сала конечно да добие нов живот.

Градоначалникот Дејан Проданоски информираше дека Владата обезбедила околу 180 милиони денари за реконструкција на салата во рамки на тригодишната развојна програма, а очекувањата се објектот да биде ставен во употреба во 2028 година.

„Спортската сала ‘Македонија’, која после пожарот пред повеќе од 30 години никогаш не ја врати својата вистинска намена и сјај, конечно добива нова перспектива“, наведува Проданоски.

Но, за јавноста останува важно да се објават конкретните детали за проектот: дали е изработена проектна документација, што точно ќе опфаќа реконструкцијата, дали средствата се целосно обезбедени и како ќе се одвива реализацијата во предвидениот период.

Потребно е да се знае дали инвестицијата ќе ги опфати сите конструктивни, безбедносни и функционални елементи на објектот, вклучително и покривот, трибините, спортскиот терен, инсталациите, санитарните простории и условите за пристапност.

Исто така, важно е да се разјасни дали пред почетокот на градежните работи ќе бидат расчистени евентуалните имотно-правни пречки и дали се предвидени механизми за транспарентно следење на трошењето на јавните средства.

За градот, инвестицијата е можност која не треба да се пропушти. Но, нејзината вредност ќе се измери според тоа дали салата навистина ќе стане безбеден и функционален спортски објект, а не само според најавената сума.

Просторот околу салата добива нов изглед

Покрај реконструкцијата на самиот објект, локалната самоуправа работи и на уредување на просторот околу салата „Македонија“.

Проданоски информираше дека со уредувањето на паркот, поставувањето на подземната инфраструктура, ставањето на фонтаната во функција и новото осветлување се создава попријатен простор за одмор и дружење на граѓаните.

Во периодот што следува, според најавата, дополнително ќе се зазеленат површините и ќе се постави урбана опрема.

Овие активности можат да придонесат за подобрување на изгледот на влезот во градот, но вистинската промена ќе биде комплетна дури кога и самата спортска сала ќе ја добие својата намена.

Уредениот парк може да биде почеток на обновувањето на овој дел од Прилеп, но главниот предизвик останува да се врати спортскиот живот во објектот кој со години беше надвор од функција.

Универзалната сала – ќе се испитува статиката

Во своите изјави, Проданоски информираше и дека за Универзалната сала ќе се изработува елаборат за статиката.

И ова прашање ја нагласува важноста од стручна процена на состојбата на јавните објекти пред да се пристапи кон нивно обновување и повторно користење.

Кај објектите со долготрајни проблеми не е доволно да се најави реконструкција. Потребни се конкретни проекти, стручни анализи, обезбедено финансирање, јасни рокови и транспарентност во спроведувањето.

Прилеп чека салата да престане да биде симбол на неисполнети ветувања

Најавените 180 милиони денари за реконструкција на спортската сала „Македонија“ претставуваат значајна можност Прилеп конечно да добие функционален спортски објект. Но, по повеќе од три децении од пожарот и години неисполнети очекувања, граѓаните имаат право да бараат повеќе од уште едно ветување.

Потребно е да се објават конкретните документи за инвестицијата, проектот за реконструкција, динамиката на работите и планот за решавање на сите евентуални правни и технички пречки.

Исто така, потребно е да се расветли како објект со толкаво значење за градот со години бил оставен надвор од својата основна функција, кои институции биле задолжени за неговото управување и одржување и дали постојат документи што ќе овозможат да се утврди одговорноста за неговото пропаѓање.

Дури тогаш ќе може да се оцени дали најавата навистина означува почеток на ново поглавје за прилепскиот спорт или само продолжение на долгата историја на ветувања.

За прилепските спортисти, младите и граѓаните, најважно не е само салата повторно да изгледа обновено. Најважно е таа да биде безбедна, функционална и конечно да им служи на оние за кои била изградена.

По децении пропаѓање, Прилеп заслужува спортската сала „Македонија“ повторно да биде спортски храм, а не потсетник на институционалните пропусти и неисполнетите ветувања.