„Брат ми наследува, јас се откажувам“ – Руралните жени сè уште се борат за сопственост и еднакви права

Денес е 15 Октомври – Меѓународниот ден на руралната жена, искуствата од Пелагонија отвораат важни прашања за наследувањето, економската независност и пристапот до институциите и електронските услуги.

На 15 октомври се одбележува Меѓународниот ден на руралните жени, посветен на милионите жени кои секојдневно придонесуваат за земјоделското производство, опстанокот на руралните заедници и зачувувањето на природните ресурси. Годинашната тема, „Руралните жени земјоделки се грижат за мајката природа“.

„Брат ми наследува, јас се откажувам.“ Со овие зборови, Ф.А. од Црнилиште го отвора прашањето за една од најчувствителните теми во руралните средини – очекувањето имотот да остане кај машкиот наследник, додека жената се откажува од својот дел.

Зад ваквите семејни приказни стои поширок проблем: жените работат во земјоделството, придонесуваат за семејната економија и се грижат за домаќинството, но не секогаш имаат сопствен имот, економска сигурност и еднакво учество во одлучувањето.

Жените ја работат земјата, но мажите најчесто се носители на стопанствата

Податоците објавени од Центарот за развој на Пелагонискиот плански регион ја покажуваат разликата меѓу учеството во земјоделската работа и формалното носителство на стопанствата. Во околу 90 отсто од случаите носители на индивидуалните земјоделски стопанства се мажи, додека жените сочинуваат околу 64 отсто од членовите на домаќинствата ангажирани во нивната работа.

Овие податоци ја потврдуваат значајната улога на жените во земјоделството, но и нивната помала застапеност како формални носители на стопанствата. Кога жената го вложува својот труд, но не е запишана како носител на стопанството или сопственичка на земјиштето, нејзиниот придонес не секогаш се препознава во економските и административните постапки.

Наследството: право на хартија, притисок во семејството

Пошироките податоци за Македонија дополнително ја покажуваат нерамнотежата во сопственоста. Според анализа на податоците за имотните права, во руралните средини само околу 4,1 отсто од жените се наведени како сопственички на имот, додека жените се регистрирани како сопственички на околу 12 отсто од земјиштето. Овие бројки се однесуваат на националниот контекст, а не исклучиво на Пелагонија.

Традиционалните сфаќања и семејните очекувања и понатаму можат да влијаат врз наследувањето и користењето на имотот. Искуството на Ф.А. од Црнилиште го прави овој проблем конкретен: зад статистиката стои лична одлука – да се побара сопствениот дел или да се отстапи имотот во корист на братот.

Правото на наследство и реалната можност тоа да се оствари не се секогаш исто. Информираноста за законските права е важна, но исто толку важни се семејните односи, притисокот од околината и можноста жената самостојно да одлучува.

За Благица Цветкоска, проектен координатор во АГТИС, долгогодишната работа на терен е важна токму затоа што ги открива предизвиците со кои жените се соочуваат во секојдневниот живот. Рамноправноста не значи само формално право на сопственост, туку и можност жената да биде информирана, да одлучува слободно и да има економска сигурност.

Дигитална услуга не значи и достапна услуга

Пречките не завршуваат со имотот и наследувањето. Жените во руралните средини се соочуваат и со тешкотии при прибирањето документи, добивањето информации и завршувањето административни постапки.

Иако постојат електронски услуги преку националниот портал uslugi.gov.mk, нивното користење не е подеднакво едноставно за сите. Според согледувањата од теренската работа на АГТИС, дел од граѓаните, особено повозрасните, и понатаму претпочитаат сметките да ги плаќаат лично, документите да ги подигнуваат на шалтер, а информациите да ги добиваат директно од институциите.

Недоволната дигитализација на дел од општинските услуги, ограничената дигитална едукација, недоволната информираност и недовербата во електронските постапки дополнително го отежнуваат пристапот. Самото поседување телефон и интернет не значи дека граѓанинот може самостојно да заврши административна постапка онлајн.

Во изминативе години, АГТИС ги истражува овие предизвици, вклучително и преку анкета за дигиталната писменост и користењето на електронските услуги кај жените и девојките во Пелагонискиот регион. Преку соработката со ОТВ, искуствата од руралните средини добиваат простор во јавноста, а проблемите што често остануваат незабележани се отвораат пред пошироката јавност.

Правата треба да се почувствуваат во секојдневниот живот

Наследувањето, економската независност и дигиталната писменост можеби изгледаат како различни теми, но за многу рурални жени се дел од истата борба: да имаат пристап до информации, можност самостојно да ги остваруваат своите права и еднакво учество во одлуките што влијаат врз нивниот живот.

Меѓународниот ден на руралната жена не треба да биде само симболично одбележување на нејзиниот труд. Тој е потсетник дека рамноправноста не се мери само според тоа колку жената работи, туку и според тоа дали поседува имот, дали учествува во одлучувањето и дали институциите ѝ овозможуваат навистина да ги оствари своите права.

Приказните од теренот не треба да останат само приказни. Тие треба да отворат прашања, да поттикнат одговорност и да придонесат кон промени – за жените што ја обработуваат земјата да имаат еднаква можност да ја поседуваат, да одлучуваат и самостојно да ги остваруваат своите права.