На 16 октомври се одбележа Светскиот ден на храната, податоците од инспекциските контроли во земјава отвораат прашања за безбедноста на производите што секојдневно завршуваат на трпезите на граѓаните, квалитетот на исхраната и довербата во системот за контрола на храната.

Безбедната и квалитетна храна е еден од основните предуслови за здрав живот, но и натаму останува предизвик да се гарантира дека секој производ што се продава на пазарот ги исполнува пропишаните стандарди. Случаите со небезбедни производи, неправилно складирање и продажба во нехигиенски услови ја наметнуваат потребата од поефикасен надзор и поголема информираност на потрошувачите.

Според податоците на Агенцијата за храна и ветеринарство (АХВ), во периодот од јануари до август 2026 година биле спроведени речиси 75.000 инспекциски надзори. Во истиот период, од домашниот промет биле отстранети и уништени речиси 70 тони небезбедна храна, увозот на околу 21 тон производи од неживотинско потекло бил забранет, а повеќе од 122 тони производи од животинско потекло биле вратени во земјите на потекло.

Вкупната количина во овие три категории надминува 213 тони. Станува збор за производи што биле уништени, спречени да влезат на домашниот пазар или вратени во земјите од кои потекнуваат. Бројките ја покажуваат важноста на инспекцискиот надзор, но истовремено отвораат прашање колку ефикасно се спречува појавата на небезбедна храна пред таа да стигне до потрошувачите.

Афлатоксин во млекото – сериозен сигнал за безбедноста на храната

Еден од позначајните случаи во 2026 година е спречениот увоз на 27,5 тони УХТ-млеко од Косово, во кое било утврдено присуство на афлатоксин над дозволеното ниво. Пратките биле запрени на граничниот премин Блаце, а млекото било нештетно уништено под надзор на надлежните служби.

Афлатоксините се токсични материи што ги произведуваат одредени видови мувли. Нивното присуство во храната претставува здравствен ризик, особено при долготрајна изложеност, поради што се утврдени строги законски ограничувања за нивото што е дозволено во различни производи.

Овој случај ја нагласува важноста на лабораториските анализи и контролите на граничните премини. Без навремено откривање, производите што не ги исполнуваат безбедносните критериуми би можеле да стигнат до продавниците и до домаќинствата.

Нехигиенската продажба и нерегистрираните оператори се дополнителен ризик

Покрај увозот, предизвик претставува и контролата на храната што се продава на домашниот пазар. При инспекциска акција на зелениот пазар во скопската населба Ченто биле запленети околу два тона храна што се продавала во несоодветни хигиенски услови.

Контроли биле спроведени и во продавници за здрава храна, при што биле уништени повеќе од еден тон производи, а биле откриени и 14 нерегистрирани оператори.

Продажбата на храна надвор од пропишаните услови, несоодветното складирање и работењето без потребна регистрација ја отежнуваат контролата на потеклото и квалитетот на производите. Ризикот е особено значаен кај лесно расипливата храна, за која е неопходно да се одржува соодветен температурен режим и да се почитуваат хигиенските правила.

Колку навистина се храниме здраво и безбедно?

Светскиот ден на храната не е само потсетник на значењето на храната како основна човекова потреба, туку и можност да се отвори прашањето за тоа што секојдневно консумираме и колку нашата исхрана придонесува за здравјето.

Здравата исхрана и безбедната храна се тесно поврзани, но не се исто. Производот може да биде микробиолошки и хемиски безбеден, а сепак да има мала хранлива вредност доколку содржи многу сол, шеќери или заситени масти. Од друга страна, храната што вообичаено се смета за здрава може да претставува ризик доколку е контаминирана, неправилно чувана или со поминат рок на употреба.

За урамнотежена исхрана се препорачува редовно консумирање разновидно овошје и зеленчук, мешунки, интегрални житарки и други нутритивно вредни производи, со ограничување на прекумерниот внес на сол, слободни шеќери и заситени масти. Истовремено, важни се хигиената при подготовката, правилното чување на намирниците и почитувањето на декларациите.

Сепак, за да се одговори на прашањето колку граѓаните во Македонија навистина се хранат здраво, потребни се репрезентативни податоци за навиките во исхраната, внесот на овошје и зеленчук, консумирањето преработена храна и распространетоста на факторите на ризик поврзани со исхраната. Податоците за инспекциските контроли сами по себе не можат да покажат колкав дел од населението се храни здраво, ниту колку често граѓаните консумираат небезбедни производи.

Повеќе контроли, поголема транспарентност и одговорност

Во првите осум месеци од годинава, до АХВ биле поднесени повеќе од 1.000 иницијативи за инспекциски надзор од граѓани и правни лица. Ова укажува дека потрошувачите имаат важна улога во откривањето и пријавувањето на можни неправилности.

Но, одговорноста за безбедноста на храната не може да се префрли само врз граѓаните. Таа подразбира координирано дејствување на институциите, производителите, увозниците, дистрибутерите и трговците. Покрај бројот на инспекции, значајни се и транспарентното објавување на резултатите, навременото предупредување при утврден ризик и доследното спроведување на законските мерки.

Светскиот ден на храната треба да биде потсетник дека пристапот до храна не е доволен сам по себе. Храната треба да биде достапна, хранлива и безбедна. Затоа, покрај контролите и санкциите, неопходни се едукација на потрошувачите, одговорно работење на операторите и систем што ќе овозможи ризиците да се откриваат навреме.

Бидејќи вистинскиот показател за безбедноста на храната не е само колку тони производи ќе бидат отстранети од пазарот, туку и колку успешно институциите ќе спречат небезбедната храна воопшто да стигне до трпезите на граѓаните.