| |

Богојавление – Старо – Нов обичај за радост

Богојавление (6/19 јануари) Кај народот е познат како „Богојавление“, „Водици, „Водокрст“. Со него завршува периодот на „некрстените денови“.

Постои општо мислење дека во очи на празникот се отвара целото небо и на него се појавува самиот Бог во вистинската големина. Тоа се случувало точно во „глувото доба“ и се верувало дека токму во тој момент дури и ветарот престанувал да дува, а сите води се запирале и се претворале во вино, водениците престанувале со мелењето на житото, односно, со еден збор, сè запирало и како да постоела само „нема тишина“. Уште, се верувало дека само тогаш, во тој момент, Бог ги исполнувал сите желби. Затоа луѓето будно ја преседувале ноќта, чекајќи го господовото појавување и молеле за исполнување на своите желби, или поточно, секој можел да бара исполнување само на една единствена желба. Се мисли дека на тој начин Бог ги почитува само скромните луѓе.

Посебно место во богојавленскиот култ зазема водата. Било вообичаено од секое домаќинство, дали девојка или момче, да отиде на некој извот пред изгрејсонце и да наполни вода од него. Посебно важно било тој ден никој да се нема напиено или измиено од тој извор („неначната вода“). На тој ден се светела вода и во изворите, реките и потоците. Во водата фрлале секогаш босилек, за нејзино „крштавање“.

Овој обичај, постепено но сигурно, се префрлил и во сите наши градов, каоо „важен празник“ (до пред 1990 година не беше „толку, битен“). Порано, кога секое село немало свештеник, селскиот церемонијал мајстор (надарен човек за организација и ценет од селото) во водата фрлал крст, и по него се фрлале секогаш непарен број луѓе. Оној – кој ќе успеел да го извади крстот, освен што бил наградуван од луѓето, гарантирано и Бог ќе го награди со посебна среќа, таа година. Обично, во градовите јавното светење на водата се одвивало во центарот на градот, каде имало некаква вода, река, поголема фонтана (не во инсталации за добиток).

Во денешно време, фрлањето на крсот се одвива организирано, во градските базени, бидејќи бројот на оние што се фрлаат по него станува се поголем. Осветувањето на водата секогаш го прави свештеник, а потоа осветената вода се делела на народот. Денес и наградите за учесниците, кои (најчесто) мораат и унапред да се пријават за „фрлање по крстот“, се доста вредни, но луѓето веруваат дека тоа не е мотив за големиот број учесници, туку верувањето дека ќе го следи среќа тој што ќе го „фати“ фрлениот крст. Имено, денес крстот се фрла многу слично како бидермаерот на свадба, а дотогаш учесниците или не смеат да бидат во водата или мораат да бидат на дистанца.

Богојавленската вода преставува голема прослава за секого. Во неа се капеле, а ги миеле и самите икони. Постои мислење дека богојавленската вода никогаш не се расипува. Со неа се напрскувале и куќите и нивите за да бидат облеани секогаш со среќа. Таа се користела и како лек. Најчесто се користела за против очни, ушни, или забни болести, а на некои и кои ја загубиле својата здрава памет. Ја користеле и бремените жени, со верување дека породувањето ќе им биде многу полесен ако се напијат од богојавленската вода.

Водици се празнува два дена. Првиот ден, освен Богојавление и Водици уште се вика Војордање и Машки Водици, а вториот ден „Собир на Свети Јован Крстител“, уште се нарекува и „Женски Водици“. Некогаш во Скопско бил познат обичајот „Машки водиц“ и обредно капење на младоженците и на првенците машки деца, додека на Женски Водици се капеле невестите и женските деца. Тоа се одвивало во реката Вардар каде што попот на обреден начин ги попрскувал со светена вода. Богојављенски кум Во многу краишта на Македонија на Водици се формираат посебни групи различно наречени, познати и како „компании“, „кумства“ или „братства“, кои се поврзани на посебен начин и се оденесуваат едни со други како роднини. Тие се обраќале едни – на други со „побратиме“, „светијоване“ и сл. Секоја таква група си имала свој кум кого го викале Свети Јован или богојавленски кум. Тој го чувал крстот цела година, а потоа го превземал кумството друг член од братството и сето тоа се одвивало по принцип на возраст.

Вториот ден Водици, кој е наречен Женски Водици, постоела обредност во која учествуваат само жените, кои попладнето оделе „на коледица“ и тоа само по куќите кои припаѓале на братството. Тие облекувале една девојка во невестинска облека, таа одела на чело на „водичарките“, а сите заедно оделе и пееле воденичарски песни. Најпрвин оделе кај новоизбраниот кум и му пееле песни. Невестата му бакнувала рака и била дарувана од сите. Водичарските песни, според начинот на кој се исполнуваат и според самата содржина, потсетуваат многу на лазарските песни. Обредните активности потоа завршувале во куќата на кумот кога тој го одрвзувал крстот и му го предавал на новиот кум, а со тоа и кумството. Обредот се изведува на тој начин што стариот и новиот кум седнувале еден до друг, потоа кумот го одврзувал крстот и на сите семејства кои што се вклучени во братството му давал по едно кивче босилек и по дел од црвениот конец со кој бил врзан крстот. Предавајќи му го крстот на новиот кум, сите свечано му го честитале кумството и чекале тој да го „опаши крстот“. На низата со пари, која е секогаш околу крстот, секоја година додавале по една пара. Кумот бил наречен богојавленски кум и од обредните активности може да се забележи неговата врска со богот – заштитник. Се верува дека времето на Водици треба да е студено, инаку преку целата година ќе владеат разни болести, многу луѓе ќе изумрат, бидејќи кога има мраз и е студено – „болестите не можат да владеат“. Ако на тој ден врне снег, веруваат дека годината ќе биде бериќетлија. Рано наутро, на Водици, сите се мијат на бунарите, чешмите или на река со пресна вода, затоашто веруваат дека миењето со „синоќешна вода“ со сигурност значи „готова болест“. Оној што прв ќе појде да полни вода на чешмата, пред да налее вода, треба да донесе од дома од сите жита по малку и да ги фрли во водата, велејќи: “Госпуд да даде воја гудина бириќетут куту вода да тече, да извире и ич да не са сврше!”. Некои се потураат со малку вода по вратот, тилот, плеќите, за да бидат здрави преку целата година – како водата. После крштевањето на водата, убаво е заради здравје сите да се напијат по малку од неа, а истиот ден се оди во полето и со крстената вода се попрскуваат сите лозја, и бавчи – за да не паѓаат лисјата и плодовите по нивите. Некои веруваат дека на тој начин ќе ги заштитат од разни непогоди (град) и разни инсекти. Народот верува дека околу полноќ се отвора небото и дека секој човек добива она што ќе посака. И тука се раскажува познатата приказна за човекот што го очекувал тој момент, ама наместо да посака кутал (шиник) пари – тој згрешил, и посакал од Бога кутал глава.

Овој „празник“, односно обредното поведение на оние кои го слават и кое е опишано погоре, е предхристијански и е поврзан со преминот од старата – кон новата година, а неговиот смисол е во ритуалната автопурификација (чистење) од сите зла, демони, гревови со вода, како што на Коледе се чисти со чад и огин. Одредени обичаи од други земји и во Словенскиот и во Германскиот ареал укажуваат на обичаи поврзани со „Богојавленскиот колач“ и „изборот на смешен крал“ или „крал на денот“, со кој се избира среќникот за оваа година (таму наместо паре, како кај нас, ставаат житн зрнце), односно, се избира во кого ќе влезе Бог или „житниот демон“ од последниот собран клас од нивата. Со тоа, како и сите празници од зимскиот солстициум, првите верувања се однесувале на „обезбедување“ добра жетва за идната година и „обезбедување“ исполнување на човековите желби, по оноземски пат (интервенција). Неретко, на Водици имало и коцкање, затоа што тоа „тој ден било дозволено“, затоа што е „небото отворено“, било со барбут (коцки), со карти или со играта „белешка“. Парите од таквата коцка не смеело да се носат дома, туку со нив требало нешто да се купи за семејството (храна). Како што велат од Бигорскиот Манастир, овој празник започнал да се слави уште во III век и тоа особено во Египет. Првото сведоштво за него го наоѓаме кај св. Климент Александриски (215 г.), во неговото дело „Стромата“, каде што вели дека следбениците на гностичкиот еретик Василид уште пред православните започнале да го слават овој празник.

Православните, пак, спротивставувајќи му се на гностичките учење, го востановиле овој празник објавувајќи ја преку него особено силната и длабока смисла на Божјото јавување. До почетокот на IV век Богојавлението веќе се славело насекаде. Неговата самостојност започнува на Истокот, од каде што подоцна е пренесен на Запад. Како куриозитет да кажеме дека гностицизмот бил силно застапен и на Балканот, а еден од најпознатите прилепчани во целиот свет е Григорие Акиндин од денешен Варош, за кој се мисли дека е еден од најпознатите гностици, заедно со Варма и Паламас. Веројатно дел од таквото гностичко учење, по кое Исус Христос бил само човек, додека не се крстил, постои во народните верзии на светците, кои се забележани од нашите просветители од 19 и почеток на 20 век. Како и да е, за нас е Водици многу силен празник, со изразени верски чувства и силна радост, заради топлината на заедништвото, „близината на Бог“ и „отвореното небо“.

Александар Цветкоски – Авторот е Кустос во НУ Завод и Музеј Прилеп

Слични Објави